Vì sao béo phì gây suy giảm trí nhớ?

Béo phì ngày càng trở thành một vấn đề sức khỏe phổ biến, không chỉ ảnh hưởng đến vóc dáng mà còn gây ra những tác động tiêu cực đến sức khỏe tổng thể. Ngoài các bệnh lý như vấn đề tim mạch, tăng huyết áp và đái tháo đường, béo phì còn liên quan đến sự suy giảm trí nhớ. Hiểu rõ mối liên hệ giữa béo phì và suy giảm trí nhớ giúp chúng ta nhận thức sâu hơn về ảnh hưởng toàn diện của béo phì đến chức năng não bộ và tìm ra các biện pháp hiệu quả để bảo vệ sức khỏe hệ thần kinh.

Béo phì là gì?

Béo phì là một tình trạng sức khỏe đặc trưng bởi sự tích tụ mỡ quá mức trong cơ thể. Tình trạng này thường được xác định thông qua chỉ số BMI, được tính bằng cách lấy cân nặng (kg) chia cho bình phương chiều cao (m²). Đối với người trưởng thành châu Á, béo phì được xác định khi có BMI từ 25 trở lên. Thang phân loại BMI dành cho người châu Á được trình bày trong bảng dưới đây:

Chỉ số BMI	Tình trạng
< 18,5	Thiếu cân
18,5-22,9	Bình thường
23-24,9	Thừa cân
25-29,9	Béo phì độ I
30-34,9	Béo phì độ II
≥ 35	Béo phì độ III

5 cơ chế giải thích vì sao béo phì gây suy giảm trí nhớ và chức năng não bộ

Béo phì không chỉ ảnh hưởng đến vóc dáng bên ngoài mà còn tác động trực tiếp đến sức khỏe não bộ. Tình trạng thừa cân kéo dài âm thầm gây suy giảm trí nhớ thông qua 5 cơ chế sinh học và tâm lý dưới đây:

Phản ứng viêm mạn tính gây tổn thương tế bào thần kinh

Sự gia tăng quá mức của mô mỡ tạo ra môi trường thiếu oxy, kích thích các tế bào mỡ tự hủy và thúc đẩy tình trạng viêm toàn thân. Theo nghiên cứu của Lindhorst và cộng sự (2021) cùng Kiliaan và cộng sự (2014), viêm mạn tính là yếu tố cốt lõi dẫn đến tình trạng viêm thần kinh.

Quá trình này làm gia tăng bài tiết các chất gây viêm như TNF-α, leptin và IL-6. Các hoạt chất này có khả năng vượt qua hàng rào máu não, xâm nhập vào não bộ, gây tổn thương trực tiếp các tế bào thần kinh và làm suy giảm khả năng nhận thức cũng như năng lực ghi nhớ.

Tình trạng kháng insulin làm suy yếu kết nối thần kinh

Kháng insulin là hiện tượng phổ biến ở người béo phì. Nghiên cứu của Lucy G. Cheke và cộng sự (2017) cho thấy kháng insulin đóng vai trò chính làm thay đổi chức năng ở các vùng não đảm nhận nhiệm vụ ghi nhớ, thông qua 2 cơ chế:

• Suy yếu tín hiệu insulin trong não: insulin đóng vai trò quan trọng trong việc tạo dựng và duy trì các liên kết thần kinh phục vụ cho quá trình học tập, ghi nhớ. Khi tín hiệu này bị cản trở, khả năng tiếp thu và lưu trữ thông tin của não bộ sẽ suy giảm rõ rệt.
• Giảm chuyển hóa glucose: mặc dù não có khả năng hấp thụ glucose mà không cần insulin, tình trạng kháng insulin làm giảm khả năng điều hòa đường huyết của cơ thể, khiến lượng glucose trong máu không được chuyển hóa hiệu quả. Điều này dẫn đến tình trạng thiếu hụt năng lượng cung cấp cho các tế bào thần kinh, từ đó làm suy yếu chức năng vận hành của não.

Suy giảm lưu lượng máu và tuần hoàn

Béo phì làm gia tăng đáng kể nguy cơ mắc các bệnh lý tim mạch như tăng huyết áp, xơ vữa động mạch và đột quỵ. Các biến chứng này cản trở lưu lượng máu lưu thông lên não, khiến các tế bào thần kinh bị thiếu hụt oxy cùng các dưỡng chất thiết yếu để duy trì hoạt động bình thường.

Công trình nghiên cứu của Silvin P. Knight và cộng sự (2021) đã chứng minh mối liên hệ trực tiếp giữa béo phì và sự suy giảm lưu lượng máu não. Đồng thời, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc duy trì mức độ hoạt động thể chất cao có thể giúp cải thiện đáng kể tình trạng này.

Tác động tiêu cực đến tâm lý (trầm cảm và lo âu)

Người béo phì đối mặt với nguy cơ cao mắc các rối loạn tâm lý. Nghiên cứu của Gregory E. Simon và cộng sự (2006) chỉ ra rằng béo phì làm tăng nguy cơ mắc các rối loạn tâm trạng và lo âu lên khoảng 25%.

Tình trạng căng thẳng, lo âu kéo dài gây khó khăn lớn cho khả năng tập trung và ghi nhớ. Đáng chú ý, một nghiên cứu vào năm 2013 cho thấy những người gặp vấn đề trầm cảm gặp nhiều khó khăn trong việc nhận diện các vật thể tương tự với vật thể đã quan sát trước đó. Điều này khẳng định những tổn thương tâm lý do béo phì gây ra có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất trí nhớ.

Rối loạn giấc ngủ và hội chứng ngưng thở khi ngủ

Béo phì là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các vấn đề về giấc ngủ, đặc biệt là hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn. Việc giấc ngủ bị gián đoạn liên tục làm cản trở quá trình não bộ xử lý, củng cố và lưu trữ thông tin sau một ngày hoạt động.

Theo nghiên cứu của Alan R. Schwartz và cộng sự (2021), các rối loạn giấc ngủ ở người béo phì được xác định là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến suy giảm nhận thức tiến triển và sa sút trí tuệ.

Béo phì ảnh hưởng đến trí nhớ theo các độ tuổi

Tác động của béo phì đến trí nhớ thay đổi theo độ tuổi, với mức độ ảnh hưởng tăng dần theo tuổi tác do sự khác biệt trong quá trình phát triển não bộ, lối sống và tình trạng sức khỏe:

• Trẻ em: béo phì có thể làm gián đoạn sự phát triển tự nhiên của não bộ, gây khó khăn trong học tập và ghi nhớ. Mức độ ảnh hưởng ở trẻ em là nhẹ đến trung bình, chủ yếu thể hiện qua kết quả học tập kém và khó khăn trong việc tập trung.
• Người trưởng thành: béo phì gây suy giảm trí nhớ và giảm khả năng xử lý thông tin do tình trạng viêm, kháng insulin và giảm lưu lượng máu đến não. Mức độ ảnh hưởng của béo phì tới trí nhớ ở người trưởng thành là cao, ảnh hưởng rõ rệt đến chức năng nhận thức, khả năng làm việc và ra quyết định.
• Người cao tuổi: béo phì có thể dẫn đến suy giảm trí nhớ nghiêm trọng và tăng nguy cơ mắc các bệnh sa sút trí tuệ như Alzheimer. Mức độ ảnh hưởng ở người cao tuổi là rất cao, gây tổn thương tế bào thần kinh và ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng tự chăm sóc bản thân và thực hiện các hoạt động hàng ngày, làm giảm chất lượng cuộc sống.

Các phương pháp giúp người béo phì cải thiện trí nhớ

Để cải thiện chức năng ghi nhớ một cách hiệu quả, người thừa cân, béo phì cần áp dụng đồng thời hai nhóm giải pháp gồm tăng cường sức khỏe trí não và kiểm soát cân nặng tận gốc:

Nhóm các phương pháp giúp cải thiện trí nhớ

• Đảm bảo chất lượng giấc ngủ: giấc ngủ giúp củng cố trí nhớ, phục hồi não bộ và cải thiện chức năng nhận thức. Người tập nên ngủ đủ 7-9 tiếng/đêm, duy trì thói quen đi ngủ và thức dậy vào cùng một thời điểm mỗi ngày để cơ thể có chu kỳ giấc ngủ ổn định. Ngoài ra, cần tạo môi trường ngủ thoải mái (phòng yên tĩnh, thoáng mát, không ánh sáng mạnh) và tránh xa thiết bị điện tử trước khi ngủ.
• Dinh dưỡng và sản phẩm hỗ trợ trí nhớ: dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện chức năng não bộ. Nên bổ sung các thực phẩm giàu omega-3 (cá hồi, cá trích, quả óc chó) để bảo vệ tế bào thần kinh, chất chống oxy hóa (việt quất, bông cải xanh, trà xanh) và vi chất (vitamin B6, B12, folate, kẽm, magie từ hạt bí ngô, cam). Một số sản phẩm như Ginkgo biloba hay thuốc hoạt huyết dưỡng não có thể hỗ trợ tăng tuần hoàn máu não, nhưng bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.

• Tích cực rèn luyện não bộ: duy trì hoạt động tinh thần thường xuyên giúp rèn luyện não bộ và ngăn ngừa suy giảm trí nhớ. Nên tham gia các hoạt động như đọc sách, giải đố, học ngôn ngữ mới; đồng thời áp dụng các kỹ thuật ghi nhớ chủ động như chia nhỏ thông tin, sử dụng hình ảnh hoặc kể chuyện.

• Chăm sóc sức khỏe tâm lý: giảm căng thẳng thông qua bài tập yoga, thiền hoặc các hoạt động thư giãn. Cần chủ động phối hợp với nhân viên y tế để phát triển kỹ năng quản lý căng thẳng, xây dựng tư duy tích cực, giúp nâng cao sức khỏe tâm lý và cải thiện chức năng nhận thức.
• Tăng cường giao tiếp xã hội: tích cực tham gia các hoạt động xã hội, câu lạc bộ, duy trì mối quan hệ và giữ kết nối với gia đình, bạn bè. Việc giao tiếp giúp kích thích các hoạt động nhận thức (như suy nghĩ, suy luận), từ đó bảo vệ tế bào não, tạo điều kiện hình thành các liên kết thần kinh mới và cải thiện trí nhớ.

Nhóm các phương pháp giảm cân

• Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh: thực hiện dưới sự hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng để giảm mỡ thừa và ổn định lượng đường trong máu. Ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ, rau củ, trái cây tươi có chọn lọc, protein; đồng thời hạn chế tối đa thức ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn và đồ uống có cồn.

• Tập thể dục đều đặn: duy trì các bài tập như đi bộ, chạy bộ, bơi lội dưới sự phối hợp của nhân viên y tế để có chương trình tập luyện phù hợp. Việc này vừa hỗ trợ giảm cân, vừa tăng cường lưu lượng máu lên não, từ đó cải thiện chức năng nhận thức và trí nhớ.

• Theo dõi cân nặng định kỳ: thường xuyên theo dõi cân nặng và đánh giá tiến trình giảm cân cùng nhân viên y tế. Điều này giúp kịp thời điều chỉnh kế hoạch dinh dưỡng và tập luyện, đảm bảo đạt hiệu quả giảm cân tối ưu và nâng cao sức khỏe trí não.

Suy giảm trí nhớ do béo phì là một vấn đề nghiêm trọng nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa và cải thiện thông qua các biện pháp thích hợp. Béo phì không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất mà còn gây hại cho não bộ và trí nhớ. Để bảo vệ trí nhớ và sức khỏe toàn diện, cần thực hiện ngay những thay đổi cần thiết trong lối sống. Đừng để béo phì làm giảm chất lượng cuộc sống! Hãy liên hệ với MedFit ngay hôm nay để được tư vấn và xây dựng một kế hoạch giảm cân phù hợp với nhu cầu cá nhân và cải thiện sức khỏe trí nhớ.

Tài liệu tham khảo

1. Danielle Moores. “Obesity: What You Need to Know“. Healthline
2. Wong Zhang DE, Tran V, et al. “Pathophysiological Links Between Obesity and Dementia“. Neuromolecular Med. 2023;25(4):451-456. doi:10.1007/s12017-023-08746-1
3. Kahn BB, Flier JS. “Obesity and insulin resistance“. J Clin Invest. 2000;106(4):473-481. doi:10.1172/JCI10842
4. Yoon JH, Hwang J, et al. “How Can Insulin Resistance Cause Alzheimer’s Disease?“. Int J Mol Sci. 2023;24(4):3506. Published 2023 Feb 9. doi:10.3390/ijms24043506
5. Taraneh Soleymani. “Can My Weight Cause Memory Issues?“. Obesity Action Coalition
6. Jacquelyn Cafasso. “Common Health Conditions Related to Obesity“. Healthline
7. Jill Seladi-Schulman. “Understanding the Link Between Dementia and Depression“. Healthline
8. Wu N, Chen Y, et al. “Childhood Obesity and Academic Performance: The Role of Working Memory“. Front Psychol. 2017;8:611. Published 2017 Apr 19. doi:10.3389/fpsyg.2017.00611
9. Ann Pietrangelo. “How to Prevent Dementia: Is It Possible?“. Healthline
10. Jillian Kubala. “14 Natural Ways to Improve Your Memory“. Healthline
11. Kerri-Ann Jennings. “Best Foods for A Healthy Brain and Improved Memory“. Healthline
12. Cheke LG, Bonnici HM, et al. “Obesity and insulin resistance are associated with reduced activity in core memory regions of the brain“. Neuropsychologia. 2017;96:137-149. doi:10.1016/j.neuropsychologia.2017.01.013
13. Knight SP, Laird E, et al. “Obesity is associated with reduced cerebral blood flow – modified by physical activity“. Neurobiol Aging. 2021;105:35-47. doi:10.1016/j.neurobiolaging.2021.04.008
14. Simon GE, Von Korff M, et al. “Association Between Obesity and Psychiatric Disorders in the US Adult Population“. Arch Gen Psychiatry. 2006;63(7):824–830. doi:10.1001/archpsyc.63.7.824
15. Shelton DJ, Kirwan CB. “A possible negative influence of depression on the ability to overcome memory interference“. Behav Brain Res. 2013;256:20-26. doi:10.1016/j.bbr.2013.08.016
16. Legault J, Thompson C, et al. “Obstructive Sleep Apnea and Cognitive Decline: A Review of Potential Vulnerability and Protective Factors“. Brain Sci. 2021;11(6):706. Published 2021 May 27. doi:10.3390/brainsci11060706