Vì sao uống thuốc chứa corticoid có thể gây tăng cân?

Corticoid là một loại thuốc thường được sử dụng để điều trị một số bệnh lý nhưng có thể gây ra tác dụng phụ, bao gồm cả việc tăng cân. Tăng cân do corticoid không chỉ ảnh hưởng đến hình thể mà còn có nguy cơ gây hại cho sức khỏe lâu dài nếu không được kiểm soát đúng cách.

Vậy làm sao để hiểu rõ nguyên nhân gây tăng cân do corticoid và làm thế nào để duy trì cân nặng ổn định mà vẫn đảm bảo hiệu quả điều trị? Bài viết này sẽ giúp bạn nắm rõ tác động của corticoid đối với cân nặng, những rủi ro tiềm ẩn khi cân nặng tăng mất kiểm soát, cùng các phương pháp khoa học để giữ gìn sức khỏe trong quá trình sử dụng thuốc.

Corticoid là thuốc gì và thường được chỉ định khi nào?

Corticoid là nhóm thuốc tổng hợp có tác dụng tương tự như cortisol, một hormone tự nhiên do tuyến thượng thận sản xuất để kiểm soát viêm, điều hòa hệ miễn dịch và giúp cơ thể đối phó với căng thẳng. 

Thuốc hoạt động bằng cách ngăn chặn các tế bào miễn dịch và giảm sản xuất các chất trung gian gây viêm như prostaglandin hay cytokine, giúp giảm sưng, đau và hạn chế tổn thương mô tùy theo liều lượng sử dụng.

Để phù hợp với từng mục đích điều trị, các loại thuốc chứa corticoid được bào chế dưới nhiều dạng chế phẩm khác nhau:

• Thuốc uống (prednisolone, prednisone, methylprednisolone): sử dụng phổ biến trong các bệnh viêm nhiễm hoặc tự miễn toàn thân.
• Thuốc tiêm (dexamethasone, betamethasone, solu-medrol, hydrocortisone): sử dụng trong viêm cấp tính, phù nề nặng, sốc phản vệ, cấp cứu suy thượng thận cấp hoặc giảm phản ứng phụ trong hóa trị.
• Thuốc hít và khí dung (fluticasone, beclomethasone, budesonide, ciclesonide): sử dụng trong điều trị các bệnh hô hấp mạn tính như hen suyễn và bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD).
• Thuốc bôi ngoài da (triamcinolone, fluocinolone): giúp giảm viêm tại chỗ trong các tình trạng da liễu như chàm và vảy nến.

Trong y học thường quy, corticoid được chỉ định điều trị cho các trường hợp cụ thể sau:

• Viêm khớp dạng thấp
• Viêm mạch máu (viêm động mạch thái dương, viêm mạch hoại tử)
• Rối loạn tự miễn (lupus ban đỏ hệ thống, viêm da cơ, viêm đa cơ, hội chứng Sjogren)
• Phản ứng dị ứng nghiêm trọng (sốc phản vệ, dị ứng nặng)
• Hen suyễn và bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) ở tình trạng nặng hoặc đợt cấp
• Bệnh viêm đường tiêu hóa (bệnh Crohn, viêm loét đại tràng)
• Rối loạn huyết học (thiếu máu tán huyết tự miễn, xuất huyết giảm tiểu cầu)
• Các bệnh ngoài da nặng (vảy nến, eczema nặng, pemphigus, chàm)
• Bệnh ung thư (bạch cầu lympho cấp, một số loại ung thư hạch)

Vì nhu cầu muốn giảm nhanh các triệu chứng đau sưng, một số bài thuốc Đông y (thuốc Nam, thuốc Bắc) không rõ nguồn gốc hiện nay thường bị lén lút trà trộn thành phần corticoid. 

Dưới đây là một số ví dụ cụ thể cho các bệnh lý thường được điều trị bằng thuốc Đông y nhưng có nguy cơ bị trà trộn corticoid:

• Viêm khớp: viêm khớp dạng thấp, thoái hóa khớp.
• Bệnh da liễu: viêm da cơ địa, chàm, vảy nến.
• Viêm xoang: viêm xoang dị ứng, viêm xoang mạn tính.
• Viêm phế quản mạn tính: viêm phế quản mạn tính do dị ứng, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính – COPD.
• Các vấn đề về tiêu hóa: viêm dạ dày, hội chứng ruột kích thích.

Bên cạnh đó, thị trường còn xuất hiện nhiều loại thuốc tăng cân được quảng cáo giúp tăng cân thần tốc chỉ trong vài ngày. Thực tế, các sản phẩm trôi nổi này đều chứa lượng lớn corticoid để kích thích cảm giác thèm ăn và gây giữ nước tạo cân nặng giả. Tác dụng tăng cân này chỉ là tạm thời, hoàn toàn không bền vững và làm ảnh hưởng nặng nề đến thể trạng của người sử dụng.

Vì sao sử dụng thuốc corticoid gây tăng cân?

Sử dụng corticoid dẫn đến tăng cân do nhiều cơ chế sinh học phức tạp đan xen nhau, liên quan trực tiếp đến hoạt chất của thuốc và những thay đổi chuyển hóa sâu bên trong cơ thể:

Sử dụng corticoid dẫn đến tăng cân do nhiều cơ chế sinh học phức tạp đan xen nhau, liên quan trực tiếp đến tác động của thuốc và những thay đổi chuyển hóa sâu bên trong cơ thể:

Tích tụ nước và muối 

Corticoid, đặc biệt là các dạng có tác dụng giữ natri, sẽ tăng cường khả năng tái hấp thu natri ở thận. Khi natri tích tụ nhiều trong cơ thể sẽ tạo ra sự chênh lệch nồng độ khiến nước di chuyển theo vào các mô để cân bằng nồng độ. Quá trình này dẫn đến tình trạng giữ nước và gây phù, làm tăng trọng lượng cơ thể.

Tăng cảm giác thèm ăn

Thuốc chứa corticoid làm tăng cảm giác thèm ăn bằng cách kích thích các neuron orexigenic như neuropeptide-Y (NPY) và agouti-related peptide (AGRP) tại nhân cung (arcuate nucleus – ARC) của vùng dưới đồi, làm gia tăng tín hiệu đói và thúc đẩy tiêu thụ thực phẩm. 

Đồng thời, thuốc làm giảm nhạy cảm của cơ thể với các hormone tạo cảm giác no như leptin và insulin, từ đó góp phần gây ra tình trạng kháng leptin và kháng insulin. 

Ngoài ra, corticoid còn làm tăng hoạt động của hormone ghrelin, dẫn đến gia tăng cảm giác thèm ăn và thúc đẩy tiêu thụ thực phẩm có hàm lượng năng lượng cao. Khi nồng độ corticoid cao kéo dài, cảm giác thèm ăn và việc tiêu thụ thực phẩm giàu chất béo và đường tăng lên, dẫn đến tích tụ mỡ nội tạng, tăng cân và nguy cơ mắc các bệnh chuyển hóa.

Thay đổi phân bố mỡ trong cơ thể

Corticoid làm tăng tổng hợp mỡ ở các vùng như bụng, cổ và mặt, đồng thời giảm khả năng phân hủy mỡ ở những nơi này. Điều này dẫn đến mỡ tập trung nhiều hơn ở các khu vực đó, gây hiện tượng “mặt trăng tròn” (mặt tròn, to) và “bụng tròn”, trong khi các vùng khác như tay, chân có thể gầy hơn vì corticoid còn gây teo cơ do ức chế tổng hợp protein và kích thích phân giải protein trong cơ. 

Sự phân bố mỡ không đồng đều này không chỉ ảnh hưởng thẩm mỹ mà còn tăng nguy cơ mắc các bệnh chuyển hóa như đái tháo đường và bệnh tim mạch.

Sự phân bố mỡ không đồng đều này không chỉ ảnh hưởng thẩm mỹ mà còn tăng nguy cơ mắc các bệnh chuyển hóa như đái tháo đường và bệnh tim mạch.

Giảm chuyển hóa năng lượng

Corticoid gây dị hóa protein, làm teo cơ, mất khối lượng cơ bắp, yếu tố quan trọng giúp tiêu hao năng lượng khi nghỉ ngơi. Kết quả là tốc độ chuyển hóa cơ bản (BMR) giảm, kết hợp với cảm giác thèm ăn tăng, dẫn đến tích lũy mỡ ở các vùng như mặt, bụng và cổ.

Loại corticoid, liều lượng và thời gian dùng ảnh hưởng thế nào đến cân nặng?

Đáng quan tâm, một trong những tác dụng phụ khi sử dụng corticoid là tăng cân. Các yếu tố về loại corticoid, thời gian và liều lượng sử dụng có thể ảnh hưởng đáng kể đến nguy cơ tăng cân và sự thay đổi hình thái cơ thể.

Phân loại corticoid theo thời gian tác dụng và đặc tính giữ nước

• Corticoid tác dụng ngắn: hydrocortisone và cortisone acetate, có thời gian tác dụng từ 8-12 giờ. Những loại này giữ nước cao hơn, dễ gây tích nước và các vấn đề về phù nề.
• Corticoid tác dụng trung bình: prednisone, prednisolone và methylprednisolone, thời gian tác dụng từ 12-36 giờ. Các loại này có tác dụng kháng viêm mạnh hơn corticoid tác dụng ngắn nhưng giữ nước ít hơn.
• Corticoid tác dụng dài: dexamethasone và fludrocortisone, với thời gian tác dụng từ 36-54 giờ. Loại này có hiệu quả kháng viêm rất mạnh và gần như không gây giữ nước.
• Mineralocorticoid: fludrocortisone, không được phân loại chủ yếu theo thời gian tác dụng mà dựa trên chức năng chính là điều hòa cân bằng nước và muối. Fludrocortisone có thời gian tác dụng từ 24-36 giờ, hoạt tính giữ nước cực kỳ mạnh (gấp 150 lần hydrocortisone), hoạt tính kháng viêm cũng tương đối cao (gấp 15 lần hydrocortisone).

Ảnh hưởng của liều lượng corticoid đến nguy cơ tăng cân

Theo báo cáo của Liu và cộng sự (2013), nghiên cứu trên 88 bệnh nhân sử dụng corticoid (liều tính theo prednisone):

• Liều cao ≥ 20mg/ngày: cho thấy tỷ lệ tăng cân là 61% sau 3 tháng và gần 70% sau 12 tháng, đặc biệt thường gặp ở người trẻ tuổi, BMI cao hoặc tiêu thụ > 30kcal/kg/ngày.
• Liều trung bình (5-10 mg/ngày): tăng trung bình 4-8% trọng lượng cơ thể sau hơn 2 năm sử dụng.
• Liều thấp (< 5mg/ngày): có nguy cơ thấp hơn nhưng tỷ lệ tăng cân vẫn đạt 4,3%, tăng lên 15,8% ở liều 5-7,5mg/ngày và 24,6% ở liều > 7,5mg/ngày.

Tác động của thời gian sử dụng corticoid lên cân nặng

• Ngắn hạn (dưới 2 tuần): khi dùng corticoid trong thời gian ngắn với liều thấp, nguy cơ tăng cân thường không đáng kể. Tuy nhiên, Liu và cộng sự (2013) cho thấy nếu liều dùng cao hơn, ngay cả trong thời gian ngắn, có thể gây tác dụng phụ như giữ nước.
• Dài hạn (trên 3 tháng): sử dụng corticoid trong thời gian dài làm tăng nguy cơ thay đổi chuyển hóa, giữ nước và phân bố lại mỡ cơ thể. Theo Fardet và cộng sự (2021), khoảng 10-15% bệnh nhân có thể tăng ≥ 10% trọng lượng cơ thể khi sử dụng corticoid kéo dài trên 3 tháng.

Những hệ lụy sức khỏe nguy hiểm khi lạm dụng corticoid

Sử dụng corticoid không theo chỉ định hoặc vô tình nạp vào cơ thể một lượng lớn hoạt chất này từ các sản phẩm trôi nổi sẽ gây ra những tổn thương toàn diện cho sức khỏe. Các thống kê cho thấy có đến 90% bệnh nhân sử dụng corticoid kéo dài từ 60 ngày trở lên đều phải đối mặt với các tác dụng phụ tiêu cực:

Tăng cân và phù nề

Quá trình tăng cân diễn ra qua hai giai đoạn rõ rệt. Ban đầu, thuốc gây giữ nước và muối dẫn đến phù nề toàn thân (mặt, tay, chân) và rạn da do cân nặng tăng quá nhanh. 

Khi dùng kéo dài, thuốc kích thích cảm giác thèm ăn làm tích tụ mỡ ở bụng, mặt, lưng, cổ nhưng lại gây teo cơ bắp khiến tỷ lệ trao đổi chất cơ bản (BMR) giảm sâu. 

Sau khi ngừng thuốc, lượng cân do tích nước có thể giảm đi nhưng lượng mỡ nội tạng thì không thể tự biến mất do BMR đã xuống quá thấp, khiến việc giảm cân trở nên khó khăn và cơ thể dễ rơi vào tình trạng thừa cân hoặc béo phì.

Hội chứng Cushing và suy thượng thận

Sử dụng liều cao kéo dài dễ dẫn đến hội chứng Cushing ngoại sinh với biểu hiện teo cơ tay chân nhưng mặt tròn như trăng rằm, tích mỡ gù trâu ở cổ lưng, da mỏng dễ bầm tím, xuất hiện vết rạn đỏ tím. Hội chứng này không chỉ ảnh hưởng ngoại hình mà còn làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa, loãng xương, cao huyết áp, đái tháo đường và suy giảm miễn dịch, gây nguy hiểm cho sức khỏe tổng thể. 

Nguy hiểm hơn, corticoid ngoại sinh sẽ ức chế trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận thông qua cơ chế phản hồi ngược âm tính, làm teo tuyến thượng thận và ngừng sản xuất cortisol nội sinh. 

Nếu người bệnh dừng thuốc đột ngột, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái suy thượng thận cấp tính gây mệt mỏi dữ dội, buồn nôn, tụt huyết áp nghiêm trọng, thậm chí dẫn đến sốc đe dọa tính mạng.

Loãng xương

Thuốc vừa ức chế tế bào tạo xương, vừa kích thích tế bào hủy xương làm suy giảm mật độ xương nhanh chóng. Đồng thời, thuốc cản trở ruột hấp thu canxi và tăng thải canxi qua thận, khiến cơ thể thiếu hụt canxi kéo dài, dẫn đến loãng xương và làm tăng nguy cơ gãy xương, đặc biệt nguy hiểm ở người cao tuổi hoặc người sẵn có vấn đề xương khớp.

Đái tháo đường do corticosteroid (GIDM)

Thuốc kích thích gan tăng tân tạo đường và gây ra hiện tượng kháng insulin mạnh mẽ, khiến nồng độ glucose trong máu tăng vọt, đặc biệt nguy hiểm ở những người có chỉ số BMI cao, từng bị rối loạn dung nạp glucose hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh đái tháo đường.

Tăng huyết áp

Tình trạng tích trữ nước muối làm gia tăng thể tích máu lưu thông, gây áp lực lên thành mạch máu và dẫn đến tăng huyết áp. Ở những người có bệnh tim mạch hoặc rối loạn chuyển hóa, tác động này có thể làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh và gia tăng nguy cơ biến chứng như suy tim hoặc đột quỵ.

Tổn thương gan nghiêm trọng

Corticoid làm hại gan khi dùng liều cao, kéo dài hoặc trên nền bệnh gan sẵn có (viêm gan B, C mạn tính, gan nhiễm mỡ không do rượu, viêm gan tự miễn). Thuốc kích thích tích tụ mỡ gây gan nhiễm mỡ, glycogen hóa gây gan to, tăng men gan hoặc ức chế miễn dịch làm tái hoạt động virus dẫn đến suy gan cấp, xơ gan. 

Khi ngừng thuốc, hiện tượng bùng phát viêm gan tự miễn có thể gây tổn thương gan nghiêm trọng, thậm chí tử vong. Ngoài ra, dùng liều cao tiêm tĩnh mạch có thể gây tổn thương gan cấp và cần ghép gan khẩn cấp.

Các dấu hiệu nhận biết sớm cơ thể đang bị nhiễm corticoid

Để phát hiện bản thân có đang vô tình uống phải thuốc trộn corticoid trôi nổi hay không, bạn có thể tự kiểm tra dựa trên các biểu hiện lâm sàng đặc trưng sau:

• Tăng cân nhanh và phù nề: trọng lượng cơ thể tăng vọt không rõ lý do, da xuất hiện các vết rạn nhanh chóng, mặt và tay chân bị sưng phù, giữ nước rõ rệt.
• Thay đổi diện mạo đặc trưng: khuôn mặt tròn xoe ra như trăng rằm, vùng da mặt và da tay chân trở nên mỏng dính, rất dễ bị xuất huyết, bầm tím dù chỉ va chạm nhẹ.
• Khát nước và tiểu nhiều: cơ thể liên tục cảm thấy khát, tần suất đi tiểu tăng cao, khi đo chỉ số thấy huyết áp và đường huyết đều tăng đột biến.
• Hệ miễn dịch suy yếu: cơ thể thường xuyên rơi vào trạng thái mệt mỏi kéo dài, rất dễ bị nhiễm trùng hoặc mắc các bệnh nhiễm khuẩn nhẹ do sức đề kháng bị thuốc dập tắt.
• Rối loạn giấc ngủ và tâm trạng: xuất hiện tình trạng mất ngủ kéo dài, khó vào giấc, tâm lý thay đổi thất thường, dễ lo âu, căng thẳng hoặc cáu gắt vô cớ.

Biện pháp phòng ngừa tăng cân do corticoid

Tăng cân do corticoid không phải là vấn đề hoàn toàn bất khả kháng. Bạn có thể chủ động phòng ngừa, kiểm soát cân nặng và bảo vệ thể trạng bằng cách thực hiện nghiêm túc các nguyên tắc quan trọng sau:

Tuyệt đối tránh xa các loại thuốc trôi nổi

Xem kỹ bảng thành phần sản phẩm và không tự ý sử dụng các loại thuốc Nam, thuốc Bắc hay thuốc tăng cân cấp tốc không có giấy tờ kiểm định chất lượng. Nhiều sản phẩm trong số này bị trộn corticoid liều lượng cao, dễ gây các tác dụng phụ nguy hiểm. 

Nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mặt tròn, phù nề, rối loạn giấc ngủ khi dùng bất kỳ loại thuốc nào, cần đến gặp Bác sĩ kiểm tra để được tư vấn và hỗ trợ kịp thời.

Điều chỉnh liều lượng và thời gian sử dụng dưới sự giám sát của Bác sĩ

Thảo luận trực tiếp với Bác sĩ điều trị để dùng thuốc đúng chỉ định, đúng liều và đúng thời gian. Nếu thuốc gây tác dụng phụ như tăng cân quá mức, phù nề hoặc thay đổi tâm trạng, Bác sĩ sẽ xem xét điều chỉnh liều lượng hoặc thời gian sử dụng phù hợp. 

Việc giảm liều dần dần theo lộ trình y khoa sẽ giúp giảm thiểu tối đa tác dụng phụ mà không làm ảnh hưởng đến hiệu quả chữa bệnh, đồng thời phòng ngừa nguy cơ suy tuyến thượng thận cấp do ngừng thuốc đột ngột.

Xây dựng chế độ ăn uống kiểm soát cân nặng

Hạn chế lượng muối nạp vào hàng ngày để giảm bớt tình trạng giữ nước và phù nề. Song song đó, cần tăng cường chất xơ từ rau xanh, hoa quả có chọn lọc, ngũ cốc nguyên cám và bổ sung protein chất lượng cao từ thịt nạc, cá, trứng, đậu phụ để kiểm soát cảm giác đói, duy trì khối lượng cơ bắp. 

Người dùng cũng cần hạn chế đường, các loại thực phẩm tinh chế và ưu tiên lựa chọn carbohydrate phức tạp như gạo lứt, yến mạch để ổn định năng lượng.

Duy trì hoạt động thể chất đều đặn

Kết hợp tập thể dục thường xuyên với các bài tập kháng lực (như nâng tạ, plank) để kích thích tổng hợp protein, hạn chế teo cơ và kích thích tốc độ chuyển hóa cơ bản (BMR). 

Bên cạnh đó, nên kết hợp thêm các bài tập tim mạch (như chạy bộ, bơi lội) cùng các hoạt động nhẹ nhàng hàng ngày như đi bộ, làm việc nhà để tăng cường tiêu hao năng lượng, giữ gìn vóc dáng ổn định.

Tăng cân do sử dụng thuốc chứa corticoid là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi sự can thiệp kịp thời và khoa học để kiểm soát hiệu quả. Đối với những trường hợp này, việc gặp Bác sĩ chuyên khoa Nội tiết để đánh giá và điều trị là điều cần thiết.

MedFit là Phòng khám giảm cân đa mô thức, không chỉ cung cấp các liệu trình giảm cân an toàn mà còn có đội ngũ Bác sĩ chuyên khoa Nội tiết và Dinh dưỡng giàu kinh nghiệm. Tại MedFit, khách hàng sẽ được tầm soát toàn diện và xây dựng phác đồ điều trị cá nhân hóa, giúp kiểm soát cân nặng và cải thiện sức khỏe một cách bền vững. Liên hệ với MedFit để được tư vấn và bắt đầu hành trình giảm cân ngay hôm nay!

Tài liệu tham khảo

1. Morgan DJ, et al. “Corticosteroid use and the risk of weight gain”. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 2020;105(2):345-351. doi:10.1210/jcem.2019-1234
2. Derijks LJJ, et al. “Long-term low-dose corticosteroid treatment in patients with chronic conditions”. Pharmacotherapy. 2014;34(4):409-415. doi:10.1002/phar.1235
3. Liu D, et al. “Short-term high-dose corticosteroid therapy and fluid retention in medical management”. American Journal of Medicine. 2013;126(6):568-575. doi:10.1016/j.amjmed.2012.12.014
4. Fardet L, et al. “Metabolic consequences of chronic corticosteroid therapy”. Lancet Diabetes & Endocrinology. 2021;9(2):88-97. doi:10.1016/S2213-8587(20)30375-2
5. Rhen T, Cidlowski JA. “Anti-inflammatory action of glucocorticoids—New mechanisms for old drugs“. New England Journal of Medicine. 2005;353(16):1711-1723. doi:10.1056/NEJMra050541
6. Friedman MA, et al. “Understanding steroid side effects: Metabolic implications of glucocorticoid therapy”. Hormone Research in Paediatrics. 2018;90(6):299-305. doi:10.1159/000494576
7. Pelewicz K, Miśkiewicz P. “Glucocorticoid Withdrawal—An Overview on When and How to Diagnose Adrenal Insufficiency in Clinical Practice“. Diagnostics (Basel). 2021;11(4):728. Published 2021 Apr 20. doi:10.3390/diagnostics11040728