Tăng cân do dùng thuốc điều trị bệnh là tình trạng khá phổ biến, nhất là ở những người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp, đái tháo đường hay chống động kinh… Vậy loại thuốc nào có thể gây tăng cân và cần làm gì để kiểm soát cân nặng hiệu quả trong quá trình điều trị? Hãy cùng MedFit tìm hiểu những thông tin cần thiết trong bài viết dưới đây.
Các loại thuốc gây tăng cân phổ biến trên thị trường
Tăng cân là tác dụng phụ thường gặp của một số thuốc điều trị. Mức tăng cân do thuốc có thể dao động từ vài kg đến hơn 10% so với trọng lượng cơ thể ban đầu, tùy thuộc vào loại thuốc sử dụng, thời gian điều trị và phản ứng của từng cá nhân.
Trong đó, các loại thuốc gây tăng cân phổ biến bao gồm thuốc điều trị đái tháo đường, thuốc điều trị tăng huyết áp, thuốc hướng thần, thuốc chống trầm cảm và thuốc kháng viêm corticoid.
Thuốc điều trị đái tháo đường
Trong các nhóm thuốc trị đái tháo đường, insulin, sulfonylurea (SU) và thiazolidinedione (TZD) là những loại thuốc có bằng chứng gây tăng cân đáng kể khi so sánh với giả dược:
- Insulin: điều trị bằng insulin có thể khiến cân nặng tăng khoảng 4kg sau 12 tháng. Insulin giúp cơ thể dự trữ glucose dưới dạng glycogen trong gan và cơ bắp. Khi lượng glycogen đã dự trữ đủ, glucose dư thừa được chuyển hóa thành chất béo dự trữ trong mô mỡ. Ngoài ra, insulin ngăn cản quá trình đốt cháy chất béo do ức chế quá trình phân giải mỡ (lipolysis). Việc tăng hấp thu glucose vào tế bào và tích trữ dưới dạng mỡ dẫn đến tăng cân.
- Nhóm SU: gồm các hoạt chất được sử dụng rộng rãi như glimepiride, glibenclamide và gliclazide. Nhóm SU kích thích tuyến tụy tiết insulin không phụ thuộc nồng độ đường huyết nên thường gây hạ đường huyết quá mức, khiến bệnh nhân có cảm giác đói và thèm ăn. Tăng cân do nhóm SU rõ rệt nhất trong những tháng đầu điều trị rồi dần ổn định. Các nghiên cứu ghi nhận mức tăng cân trung bình khoảng 4kg trong năm đầu tiên.
- Nhóm TZD: gồm các hoạt chất được cấp phép sử dụng là rosiglitazone và pioglitazone. Nhóm TZD gây tăng cân do giữ nước và thúc đẩy dự trữ lipid thông qua việc kích hoạt thụ thể gamma hoạt hóa peroxisome ở mô mỡ. Tuy nhiên, chất béo chỉ tích tụ dưới da trong khi mỡ nội tạng ổn định hoặc giảm dần. Các nghiên cứu cho thấy mức tăng cân trung bình là 3-4kg trong sáu tháng đầu điều trị và lên tới 5kg sau 3-5 năm.
Thuốc điều trị tăng huyết áp
Bệnh tăng huyết áp thường đi kèm béo phì và đái tháo đường típ 2. Vì vậy, tăng cân do thuốc điều trị tăng huyết áp là mối quan tâm lớn đối với các chuyên gia y tế và người bệnh. Trong các nhóm thuốc điều trị tăng huyết áp, nhóm chẹn thụ thể beta đã được chứng minh có thể gây tăng cân.
Nhóm chẹn thụ thể beta làm giảm nhịp tim và giãn mạch máu ở bệnh nhân suy tim và tăng huyết áp thông qua cơ chế ngăn adrenaline và noradrenaline gắn vào thụ thể β1 và β2 của tế bào thần kinh giao cảm.
Điều này có thể gây mệt mỏi và giảm hoạt động ở bệnh nhân, làm giảm tỷ lệ trao đổi chất và ức chế phân giải mỡ, dẫn đến tăng cân trung bình 1,2kg khi sử dụng thuốc. Một số bệnh nhân được ghi nhận tăng 4kg trong năm đầu tiên điều trị.
Thuốc hướng thần
Béo phì phổ biến gấp 2-3 lần ở bệnh nhân mắc rối loạn tâm thần so với dân số chung. Đồng thời, những người béo phì cũng thường mắc các bệnh tâm thần hơn người có cân nặng bình thường.
Nguyên nhân của mối tương quan này có thể bao gồm các hành vi ảnh hưởng đến sức khỏe như ăn uống không lành mạnh, hoạt động thể chất không đủ và lạm dụng chất gây nghiện đi kèm nhiều tình trạng bệnh lý về thần kinh.
Thêm vào đó, các thuốc điều trị bệnh lý tâm thần đã được ghi nhận có liên quan đến việc tăng cân. Tuy nhiên, mức thay đổi cân nặng khác nhau giữa các nhóm thuốc và thậm chí khác nhau trong cùng một nhóm.
Các nhóm thuốc hướng thần liên quan đến tăng cân bao gồm:
Thuốc chống loạn thần
Thuốc chống loạn thần gồm hai nhóm chính là thuốc chống loạn thần cổ điển và thuốc chống loạn thần thế hệ hai. Thuốc cổ điển chủ yếu hoạt động bằng cách chẹn thụ thể dopamin D2. Thuốc thế hệ hai chẹn thụ thể dopamin có tính chọn lọc hơn nên giảm khả năng xuất hiện các tác dụng không mong muốn liên quan đến ngoại tháp như loạn trương lực, run và rối loạn vận động chậm.
Tuy nhiên, thuốc thế hệ hai lại gây tăng cân nhiều hơn thuốc điển hình do ảnh hưởng đến lượng thức ăn nạp vào thông qua việc thay đổi chức năng dẫn truyền thần kinh ở vùng dưới đồi. Người dùng vì vậy có thể tiêu thụ calo quá mức, dẫn đến béo phì và kháng insulin.
Thuốc thế hệ hai còn có thể thúc đẩy quá trình tạo mỡ và tăng cường tác dụng chống phân giải mỡ của insulin. Điều này làm lipid tích tụ nhiều hơn và gây kháng insulin.
Trong số các thuốc chống loạn thần, clozapine và olanzapine gây tăng cân nhiều nhất, khoảng hơn 5kg/năm. Ngoài ra, mức ảnh hưởng đến cân nặng của các thuốc chống loạn thần được thể hiện trong bảng sau:
| Tác dụng | Giảm cân | Không thay đổi về cân nặng
(<1kg/năm) |
Tăng cân nhẹ
(1-5kg/năm) |
Tăng cân đáng kể
(>5kg/năm) |
|---|---|---|---|---|
| Thuốc chống loạn thần điển hình | Molindon | Haloperidol Perphenazine | ||
| Thuốc chống loạn thần thế hệ 2 | Aripiprazole Ziprasidone Lurasidone Paliperidone Iloperidone Asenapine | Clozapine Olanzapine |
Thuốc chống động kinh
Nhiều thuốc chống động kinh có liên quan đến thay đổi cân nặng, nổi bật nhất là valproate và carbamazepine. Hai thuốc này gây tăng cân lần lượt ở 71% và 43% bệnh nhân dùng thuốc với mức tăng đáng kể, khoảng hơn 5 kg trong một năm.
Tác dụng gây tăng cân của valproate được cho là do thuốc tương tác với neuropeptide, từ đó điều chỉnh cảm giác thèm ăn và tác động lên quá trình tiêu hao năng lượng.
Cụ thể hơn, valproate làm thay đổi biểu hiện gen ở vùng dưới đồi, chẳng hạn như chất ức chế tín hiệu cytokine-3 (một chất ức chế nội bào của tín hiệu leptin liên quan đến sự phát triển của bệnh béo phì). Điều này có thể dẫn đến kháng leptin và insulin, gây tăng cân ngoài ý muốn và không dung nạp glucose.
Cũng do cơ chế này, valproate còn tác động lên chuyển hóa glucose và lipid, dẫn tới đề kháng insulin và đái tháo đường típ 2. Các thuốc chống động kinh khác cũng có thể gây tăng cân nhưng mức độ khác nhau giữa từng loại thuốc.
Pregabalin và gabapentin có thể gây tăng cân khoảng 1-5 kg/năm. Lamotrigine, levetiracetam, tiagabine và oxcarbazepine hầu như không làm thay đổi cân nặng.
Topiramate và zonisamide đã được chứng minh là làm giảm cân, ngay cả khi nghiên cứu ở bệnh nhân béo phì và thừa cân không có tiền sử động kinh.
Thuốc điều trị rối loạn lưỡng cực
Trong các thử nghiệm có đối chứng ngẫu nhiên, tỷ lệ tăng cân đáng kể (hơn 5% trọng lượng cơ thể ban đầu) được ghi nhận cao tới 60% ở bệnh nhân dùng liệu pháp lithium để điều trị rối loạn lưỡng cực. Cơ chế chính xác mà lithium gây ra tác động này lên cân nặng vẫn chưa rõ.
Các chuyên gia cho rằng lithium có thể tác động trực tiếp lên các trung tâm vùng dưới đồi kiểm soát cảm giác thèm ăn, làm tăng cảm giác khát và lượng đồ uống có hàm lượng calo cao, đồng thời thay đổi sở thích ăn uống, dẫn tới tăng cân.
Thuốc chống trầm cảm
Mức tăng cân khác nhau giữa các nhóm thuốc chống trầm cảm. Nhóm gây tăng cân nhiều nhất thường là thuốc chống trầm cảm ba vòng (gồm amitriptyline, nortriptyline, imipramine, desipramine, dosulepin, doxepin và clomipramine) với mức tăng khoảng hơn 5kg trong một năm.
Các thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) như citalopram, fluoxetine và sertraline, thuốc ức chế tái hấp thu serotonin và norepinephrine (venlafaxine và duloxetine) cùng thuốc ức chế MAOI (moclobemide và phenelzine) gây tăng cân từ dưới 1 kg đến dưới 5 kg trong một năm.
Paroxetine được xem là SSRI có mức tăng cân dài hạn lớn nhất, có thể do ái lực với thụ thể cholinergic.
Thuốc kháng viêm corticoid
Ở bệnh nhân dùng liệu pháp corticoid dài hạn, có tới 70% bệnh nhân bị tăng cân và khoảng 20% tăng hơn 10kg trong năm điều trị đầu tiên. Nguy cơ tăng cân khi dùng corticoid đường tiêm và đường uống phụ thuộc vào liều lượng và tăng rõ rệt khi dùng liều cao hơn. Corticoid dạng hít và tiêm ngoài màng cứng đơn độc được cho là không ảnh hưởng đến cân nặng.
Nguyên nhân chính là corticoid làm tăng cảm giác thèm ăn và thay đổi sự phân bố mỡ trong cơ thể, đặc biệt là tăng mỡ nội tạng. Điều này cũng liên quan đến nguy cơ kháng insulin cao hơn, làm tăng khả năng mắc đái tháo đường và bệnh tim mạch.
Ngoài ra, corticoid có thể gây giữ muối và nước trong cơ thể, dẫn đến tăng cân do tích nước.
* Voucher chỉ áp dụng cho khách hàng thăm khám lần đầu tiên tại Phòng khám MedFit
Uống thuốc bị tăng cân phải làm sao?
Nhiều loại thuốc có thể ảnh hưởng đến quá trình phân giải lipid và chuyển hóa glucose, gây tăng cân và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, béo phì và đái tháo đường.
Vì vậy, khi nghi ngờ tăng cân do thuốc, người bệnh có thể thực hiện các bước sau:
- Thăm khám Bác sĩ điều trị: bệnh nhân đang dùng các thuốc mạn tính kể trên và có dấu hiệu tăng cân hoặc rối loạn chuyển hóa nên trực tiếp thăm khám Bác sĩ điều trị để có phác đồ phù hợp hơn. Người bệnh không nên tự ý ngưng hoặc đổi thuốc khi chưa có ý kiến của Bác sĩ.
- Duy trì chế độ ăn và vận động hợp lý: kết hợp với lối sinh hoạt lành mạnh để giảm thiểu các tác dụng phụ không mong muốn.
- Theo dõi định kỳ các chỉ số sức khỏe: bệnh nhân tiếp tục dùng thuốc cần thường xuyên theo dõi cân nặng, huyết áp, lipid máu và đường huyết để kiểm soát tình trạng tăng cân, cao huyết áp, rối loạn lipid máu và đái tháo đường típ 2.
- Thận trọng với các sản phẩm hỗ trợ sức khỏe: không tự ý sử dụng các sản phẩm hỗ trợ sức khỏe và các thuốc khác trong quá trình điều trị khi chưa hỏi ý kiến Bác sĩ để hạn chế tình trạng tăng cân không rõ nguyên nhân.
Tăng cân do thuốc không thể xử lý theo một công thức chung cho mọi người. Tại MedFit, đội ngũ Bác sĩ nhiều chuyên khoa như Nội tiết, Dinh dưỡng, Nội khoa cùng chuyên gia dinh dưỡng và huấn luyện viên sẽ cùng đánh giá tình trạng của từng người.
Từ đó, Phòng khám sẽ xây dựng kế hoạch dinh dưỡng và vận động phù hợp theo mô hình giảm cân đa mô thức không xâm lấn, dựa trên nền tảng y học chứng cứ và vẫn đảm bảo tuân thủ phác đồ đang điều trị.
Các câu hỏi thường gặp
Uống thuốc tây nhiều có mập không?
Không phải thuốc tây nào cũng gây tăng cân. Tăng cân chỉ là tác dụng phụ của một số nhóm thuốc nhất định như thuốc điều trị đái tháo đường, chống trầm cảm, chống loạn thần hay corticoid. Vì vậy, uống nhiều thuốc không đồng nghĩa chắc chắn sẽ tăng cân.
Điều quan trọng hơn là trong các thuốc đang dùng có nhóm thuốc gây tăng cân hay không, cùng với thời gian điều trị và phản ứng của từng người.Thuốc kháng sinh có gây tăng cân không?
Hiện chưa có bằng chứng y khoa nào cho thấy việc sử dụng thuốc kháng sinh gây tăng cân hay béo phì ở người trưởng thành. Trong thời gian bị bệnh và dùng kháng sinh, cơ thể mệt mỏi thường khiến người bệnh chán ăn nên cân nặng có thể giảm nhẹ. Sau khi khỏi bệnh và ngưng thuốc, cảm giác thèm ăn phục hồi giúp cân nặng dần trở lại mức bình thường trước đó.
Uống thuốc nam có bị tăng cân không?
Rất ít vị thuốc thảo dược được xác định rõ là có tác dụng giống corticoid. Tuy nhiên, một số sản phẩm không rõ nguồn gốc từng bị phát hiện pha trộn corticoid mà không ghi trên nhãn. Khi dùng kéo dài, những sản phẩm này có thể gây tăng cân cùng các biểu hiện của hội chứng Cushing như mặt tròn và tăng mỡ vùng bụng.
Vì vậy, người bệnh nên chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và thông báo cho Bác sĩ về mọi loại thuốc nam đang sử dụng.Uống thuốc cường giáp bị tăng cân có bình thường không?
Đây là tình trạng khá thường gặp vì cường giáp làm chuyển hóa tăng cao nên người bệnh thường sụt cân trước khi điều trị. Khi bệnh được kiểm soát, nhiều người lấy lại số cân đã mất và một số người còn tăng nhiều hơn số cân đã mất.
Người bệnh không nên tự ý ngưng thuốc vì lo tăng cân. Nếu cân nặng tăng nhanh hoặc kèm mệt mỏi và sợ lạnh, nên tái khám sớm vì đây có thể là dấu hiệu thiếu hormone giáp do điều trị.Ngưng thuốc thì cân nặng có giảm lại không?
Cân nặng có thể giảm một phần khi giảm liều, ngưng thuốc hoặc đổi sang thuốc khác phù hợp nhưng không phải lúc nào cũng trở về mức ban đầu. Mức thay đổi tùy loại thuốc, thời gian điều trị và cơ địa của từng người.
Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc để giảm cân mà cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để xem xét phương án giảm liều hoặc đổi thuốc. Trong trường hợp bắt buộc phải duy trì loại thuốc đó, cần xây dựng một chế độ ăn uống lành mạnh kết hợp vận động khoa học nhằm kiểm soát và hạn chế tình trạng tăng cân do thuốc.
Nhiều loại thuốc điều trị bệnh có thể gây tăng cân với mức độ khác nhau tùy nhóm thuốc và cơ địa của từng người. Khi nhận thấy cân nặng thay đổi, người bệnh nên trao đổi với Bác sĩ điều trị, không nên tự ý ngưng thuốc. Nếu vẫn chưa kiểm soát được cân nặng, hãy liên hệ ngay với MedFit để được tư vấn nhé!
Tài liệu tham khảo
- “Obesity and overweight“. World Health Organization
- Ko KD, Kim KK, Lee KR. “Does Weight Gain Associated with Thiazolidinedione Use Negatively Affect Cardiometabolic Health?“. J Obes Metab Syndr. 2017;26(2):102-106. doi:10.7570/jomes.2017.26.2.102
- Verhaegen AA, Van Gaal LF. “Drugs That Affect Body Weight, Body Fat Distribution, and Metabolism“. [Updated 2019 Feb 11]. In: Feingold KR, Anawalt B, Blackman MR, et al., editors. Endotext [Internet]. South Dartmouth (MA): MDText.com, Inc.; 2000-
- Alemán-González-Duhart D, Tamay-Cach F, et al. “Current Advances in the Biochemical and Physiological Aspects of the Treatment of Type 2 Diabetes Mellitus with Thiazolidinediones“. PPAR Res. 2016;2016:7614270. doi:10.1155/2016/7614270
Nếu bạn đang muốn được thăm khám về thừa cân, béo phì, tăng cơ, giảm mỡ, hãy để lại thông tin để được đo InBody và thăm khám hoàn toàn miễn phí cùng đội ngũ Bác sĩ đa chuyên khoa tại Phòng khám MedFit.
