Tất cả những gì cần biết về béo phì do hội chứng buồng trứng đa nang

Khoảng 7-13% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản mắc hội chứng buồng trứng đa nang. Nhiều nguồn thông tin cho rằng phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang có tỷ lệ béo phì rất cao. Bài viết này sẽ phân tích mối liên hệ giữa hội chứng buồng trứng đa nang và béo phì dựa trên các nghiên cứu hiện có nhằm làm rõ ảnh hưởng của hội chứng này đối với trọng lượng cơ thể và sức khỏe tổng thể.

Hội chứng buồng trứng đa nang là gì?

Hội chứng buồng trứng đa nang (polycystic ovary syndrome – PCOS) là một rối loạn nội tiết phổ biến ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, đặc trưng bởi sự mất cân bằng hormone. PCOS thường bắt đầu từ tuổi dậy thì và có thể kéo dài suốt cuộc đời, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe sinh sản và chuyển hóa của phụ nữ.

PCOS được đặc trưng bởi 3 yếu tố chính là kinh nguyệt không đều, nồng độ androgen (hormone nam) cao và hình ảnh buồng trứng đa nang. Tình trạng này có thể gây ra nhiều triệu chứng khác nhau, từ rậm lông, mụn trứng cá, tăng cân đến vô sinh. PCOS không chỉ ảnh hưởng đến khả năng sinh sản mà còn liên quan đến nhiều vấn đề sức khỏe khác như bệnh tim mạch, đái tháo đường típ 2 và trầm cảm.

Triệu chứng của hội chứng buồng trứng đa nang

Triệu chứng của PCOS rất đa dạng và có thể khác nhau ở mỗi người. Dưới đây là một số triệu chứng phổ biến:

• Kinh nguyệt không đều: kinh nguyệt kéo dài, ra nhiều, không đều hoặc không có kinh nguyệt. Nguyên nhân là do quá trình rụng trứng không đều hoặc không xảy ra.
• Rậm lông: lông mọc nhiều ở mặt, ngực, bụng và các vùng khác trên cơ thể do mức androgen cao.
• Mụn trứng cá: mức androgen cao có thể làm tăng tiết dầu và gây ra mụn trứng cá, thường xuất hiện ở mặt, lưng và ngực.
• Tăng cân: nhiều phụ nữ mắc PCOS có xu hướng tăng cân, đặc biệt là ở vùng bụng.
• Hói đầu: tóc rụng nhiều hoặc hói đầu hình chữ M do mức androgen cao.
• Vô sinh: PCOS là nguyên nhân hàng đầu gây vô sinh do rối loạn quá trình rụng trứng.
• Da nhờn: mức androgen cao cũng làm tăng tiết dầu, khiến da trở nên nhờn.
• Sạm da: một số vùng da có thể trở nên sẫm màu, đặc biệt là ở các nếp gấp da như cổ, nách và bẹn.
• Dấu hiệu của hội chứng chuyển hóa: bao gồm huyết áp cao, mức cholesterol cao và mức đường huyết cao.

Nguyên nhân của hội chứng buồng trứng đa nang

Nguyên nhân chính xác của PCOS vẫn chưa được xác định rõ ràng, nhưng có một số yếu tố có thể góp phần gây ra tình trạng này:

• Yếu tố di truyền: PCOS có xu hướng di truyền trong gia đình, gợi ý rằng yếu tố di truyền có thể đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của hội chứng này.
• Kháng insulin: kháng insulin là một trong những yếu tố chính liên quan đến PCOS. Insulin là hormone giúp kiểm soát lượng đường trong máu. Kháng insulin dẫn đến tăng sản xuất insulin, gây ra mức androgen cao và rối loạn rụng trứng. Tình trạng kháng insulin cũng có thể dẫn đến béo phì, một yếu tố phổ biến liên quan đến PCOS.
• Mất cân bằng hormone: PCOS thường liên quan đến tăng nồng độ của androgen và giảm nồng độ của hormone nữ như estrogen và progesterone. Sự mất cân bằng hormone này có thể gây ra các triệu chứng của PCOS như kinh nguyệt không đều, mụn trứng cá và rậm lông.
• Viêm mạn tính: một số nghiên cứu cho thấy phụ nữ mắc PCOS thường có tình trạng viêm mạn tính cao hơn. Viêm mạn tính có thể kích thích buồng trứng sản xuất androgen, góp phần vào sự phát triển của PCOS.
• Yếu tố môi trường và lối sống: chế độ ăn uống không lành mạnh, thiếu vận động và stress cũng có thể góp phần vào sự phát triển của PCOS. Ngoài ra, lối sống không lành mạnh có thể làm tăng nguy cơ béo phì và kháng insulin, cả hai đều liên quan đến PCOS.

Chẩn đoán hội chứng buồng trứng đa nang

PCOS được chẩn đoán dựa trên sự hiện diện của ít nhất 2 trong 3 yếu tố sau:

• Cường androgen: các dấu hiệu bao gồm lông mặt hoặc lông cơ thể không mong muốn, rụng tóc, mụn trứng cá hoặc nồng độ testosterone trong máu tăng cao.

• Rối loạn rụng trứng: kinh nguyệt không đều hoặc không có kinh nguyệt.
• Hình ảnh buồng trứng đa nang: được thấy trên siêu âm với nhiều nang nhỏ trên buồng trứng.

Các xét nghiệm máu có thể được sử dụng để xác định những thay đổi về nồng độ hormone, mặc dù không phải lúc nào cũng xảy ra. Bác sĩ cũng sẽ xem xét các yếu tố như tiền sử gia đình, triệu chứng và kết quả siêu âm để đưa ra chẩn đoán.

Những nguy cơ sức khỏe ở người có hội chứng buồng trứng đa nang

Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) không chỉ là vấn đề về kinh nguyệt hay sinh sản mà còn kéo theo nhiều nguy cơ sức khỏe dài hạn, đặc biệt ở nhóm chuyển hóa và tim mạch.

Tăng nguy cơ bệnh tim mạch

Phụ nữ PCOS có tỉ lệ cao hơn mắc các bệnh tim mạch như bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim, đột quỵ và tử vong do nguyên nhân tim mạch. Nghiên cứu cho thấy nguy cơ các biến cố tim mạch lớn cao hơn rõ so với phụ nữ không PCOS, dù hầu hết dữ liệu đến từ nghiên cứu quan sát. Vì vậy, hướng dẫn 2023 khuyến cáo xem PCOS là tình trạng làm tăng nguy cơ tim mạch và cần đánh giá yếu tố nguy cơ tim mạch cho tất cả phụ nữ PCOS (cân nặng, BMI, vòng eo, huyết áp, lipid máu, đường huyết, lối sống).

Tăng nguy cơ rối loạn dung nạp đường và đái tháo đường típ 2

Phụ nữ PCOS có nguy cơ rối loạn đường huyết lúc đói, rối loạn dung nạp glucose và đái tháo đường típ 2 cao hơn đáng kể so với nhóm chứng, ngay cả khi cùng độ tuổi và BMI. Nguy cơ này xuất hiện từ tuổi trẻ và kéo dài về sau. Do đó, mọi phụ nữ và thiếu nữ có PCOS cần được đánh giá tình trạng đường huyết ngay khi chẩn đoán và lặp lại định kỳ. Test được khuyến nghị là nghiệm pháp dung nạp glucose 75g vì độ chính xác cao hơn so với chỉ đo đường đói hay HbA1c. Phòng ngừa thông qua thay đổi lối sống và can thiệp sớm được xem là trọng tâm.

Tăng nguy cơ ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ (OSA)

OSA gặp nhiều hơn rõ rệt ở phụ nữ PCOS, kể cả khi đã hiệu chỉnh theo BMI. Tình trạng này gây ngủ ngáy, thức dậy không sảng khoái, buồn ngủ và mệt mỏi ban ngày, làm giảm chất lượng cuộc sống và có thể góp phần vào nguy cơ tim mạch. Hướng dẫn 2023 khuyến cáo chủ động hỏi triệu chứng và sàng lọc bằng bảng câu hỏi, khi nghi ngờ thì gửi làm đa ký giấc ngủ để chẩn đoán và điều trị.

Tăng sản và ung thư nội mạc tử cung

Do vô phóng noãn kéo dài và estrogen không được đối kháng đầy đủ bởi progesteron, phụ nữ PCOS có nguy cơ cao hơn nhiều lần bị tăng sản nội mạc tử cung và ung thư nội mạc tử cung trước mãn kinh. Dù nguy cơ tương đối tăng rõ rệt, nguy cơ tuyệt đối trong đời vẫn ở mức thấp nên chưa khuyến cáo tầm soát đại trà. Thay vào đó nhấn mạnh kiểm soát cân nặng, điều hòa chu kỳ kinh, sử dụng progestogen định kỳ và đánh giá nội mạc khi có dấu hiệu bất thường như rong kinh, vô kinh kéo dài hoặc nội mạc dày dai dẳng.

Nguy cơ chuyển hóa ở người thân

Nghiên cứu trên thân nhân bậc một của phụ nữ PCOS cho thấy cha và anh trai có tỉ lệ cao hơn mắc hội chứng chuyển hóa, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu và đái tháo đường típ 2. Nguy cơ ở mẹ, chị em gái và con cái còn chưa được xác định rõ do số lượng nghiên cứu hạn chế. Hiện tại chưa có khuyến cáo tầm soát thường quy cho người thân nhưng dữ liệu này giúp nhấn mạnh tính chất gia đình và nền tảng nguy cơ chuyển hóa trong PCOS.

Tác động của PCOS lên sức khỏe tinh thần và chất lượng cuộc sống

PCOS không chỉ gây rối loạn nội tiết và sinh sản mà còn ảnh hưởng sâu đến sức khỏe tinh thần và cách phụ nữ nhìn nhận bản thân. Các nghiên cứu cho thấy phụ nữ mắc PCOS thường có điểm chất lượng cuộc sống thấp hơn ở hầu hết các mặt như sức khỏe thể chất, tinh thần, các mối quan hệ xã hội và môi trường sống. Những triệu chứng đặc trưng như kinh nguyệt không đều, tăng cân, rậm lông, mụn, vô sinh là nhóm vấn đề được xem là gây khó chịu nhiều nhất.

Các khảo sát dùng bảng câu hỏi đặc hiệu cho PCOS ghi nhận điểm số thấp rõ rệt ở các lĩnh vực cảm xúc, lo lắng về cân nặng, rậm lông, khả năng sinh sản và rối loạn kinh nguyệt. Ở tuổi vị thành niên, chất lượng cuộc sống về mặt thể chất cũng bị giảm, dù khác biệt về tâm lý xã hội không phải lúc nào cũng rõ.

Về sức khỏe tâm thần, nguy cơ trầm cảm và lo âu ở phụ nữ PCOS cao hơn hẳn quần thể chung. Tỉ lệ có triệu chứng trầm cảm hoặc lo âu ở mức vừa đến nặng có thể rất cao, làm giảm động lực thay đổi lối sống, khó tuân thủ điều trị và khiến chất lượng sống giảm thêm. Do đó, hướng dẫn 2023 khuyến nghị tất cả phụ nữ và thanh thiếu niên có PCOS nên được sàng lọc trầm cảm bằng thang đo đã được chuẩn hóa theo vùng, đồng thời sàng lọc lo âu ở người trưởng thành. Khi phát hiện triệu chứng mức độ vừa hoặc nặng, cần đánh giá chuyên sâu, chuyển tuyến hoặc phối hợp điều trị phù hợp, luôn kèm theo đánh giá nguy cơ tự hại và ý định tự sát.

PCOS cũng liên quan đến giảm chức năng tình dục và rối loạn hình ảnh cơ thể. Nhiều phụ nữ ghi nhận giảm hưng phấn, bôi trơn, khoái cảm và hài lòng trong đời sống tình dục, cảm thấy kém hấp dẫn, ngại giao tiếp xã hội do cân nặng tăng, rậm lông hay mụn. Mặc dù chưa đủ dữ liệu về mức độ khổ tâm liên quan chức năng tình dục để kết luận rối loạn chức năng tình dục thực sự, nhóm tác giả khuyến cáo Bác sĩ nên xin phép trước khi trao đổi về vấn đề này và cân nhắc đánh giá ở những phụ nữ có mối quan tâm.

Rối loạn ăn uống

Rối loạn ăn uống và các hành vi ăn uống lệch lạc cũng xuất hiện nhiều hơn ở PCOS, đặc biệt là ăn uống theo cơn, ăn bù hoặc vòng lặp kiêng khem quá mức rồi mất kiểm soát. Điều này gặp nhiều ở những người chịu áp lực giảm cân, dễ kèm theo trầm cảm, lo âu và hình ảnh cơ thể tiêu cực. Vì vậy, khi lập kế hoạch giảm cân và thay đổi lối sống, cần luôn nghĩ đến khả năng tồn tại rối loạn ăn uống và nếu nghi ngờ nên gửi đánh giá bởi người có chuyên môn về tâm lý hoặc rối loạn ăn uống.

Quản lý hội chứng buồng trứng đa nang ở phụ nữ béo phì

Phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) thường gặp khó khăn trong việc kiểm soát cân nặng, làm gia tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa và bệnh lý tim mạch. Quản lý PCOS và béo phì đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện, bao gồm thay đổi lối sống, chế độ ăn uống và tập luyện, cũng như sử dụng thuốc khi cần thiết. Dưới đây là một số hướng dẫn để quản lý PCOS và béo phì hiệu quả:

Chế độ ăn uống khoa học cho phụ nữ mắc PCOS

Dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát PCOS và duy trì cân nặng hợp lý. Một số nguyên tắc quan trọng trong chế độ ăn uống gồm:

• Giảm carbohydrate: giảm lượng carbohydrate trong chế độ ăn uống có thể giúp cải thiện tình trạng kháng insulin và kiểm soát cân nặng. Nên ưu tiên các loại carbohydrate có chỉ số đường huyết thấp như ngũ cốc nguyên hạt, rau, quả và đậu.
• Tăng protein: ăn đủ lượng protein giúp tạo cảm giác no lâu hơn và duy trì khối cơ trong quá trình giảm cân. Những nguồn protein tốt bao gồm thịt, cá, trứng, sữa, đạm whey và đậu.
• Chất béo lành mạnh: chọn các nguồn chất béo lành mạnh như dầu olive, dầu hạt cải, hạt chia, hạt lanh và các loại hạt khác.
• Chất xơ: ăn nhiều chất xơ giúp cải thiện tiêu hóa và tạo cảm giác no. Chất xơ hòa tan có trong yến mạch, đậu Hà Lan, táo, trái cây họ cam quýt, cà rốt và lúa mạch.
• Tránh thực phẩm chế biến sẵn: thực phẩm chế biến sẵn thường chứa nhiều đường, muối và chất béo không lành mạnh. Nên hạn chế tiêu thụ các loại thực phẩm này để kiểm soát cân nặng và tình trạng kháng insulin.

Tập luyện và thay đổi lối sống

Hoạt động thể chất giúp kiểm soát cân nặng, cân bằng hormone và cải thiện độ nhạy insulin ở phụ nữ mắc PCOS. Một số phương pháp tập luyện hiệu quả gồm:

• Cardio: các bài tập cardio như chạy bộ, đi bộ, đạp xe và bơi lội giúp đốt cháy calo và cải thiện sức khỏe tim mạch.
• Tập tạ: tập tạ giúp xây dựng khối cơ và tăng cường chuyển hóa. Nên tập trung vào các bài tập tập trung vào các nhóm cơ lớn như chân, mông, lưng và ngực.
• Yoga và pilates: các bài tập yoga và pilates giúp cải thiện linh hoạt, giảm căng thẳng và cân bằng hormone.
• Tần suất tập luyện: nên tập luyện ít nhất 150 phút/tuần với cường độ vừa phải hoặc 75 phút/tuần với cường độ cao, kết hợp với các bài tập tăng cường cơ bắp ít nhất 2 lần/tuần.

Bên cạnh đó, duy trì giấc ngủ đủ 7-8 giờ/ngày và kiểm soát căng thẳng cũng giúp quản lý PCOS hiệu quả.

Điều trị PCOS bằng thuốc và phẫu thuật

Trong một số trường hợp, việc sử dụng thuốc hoặc can thiệp phẫu thuật có thể được chỉ định:

• Metformin: hỗ trợ kiểm soát kháng insulin, thường dùng cho phụ nữ mắc PCOS có nguy cơ đái tháo đường.
• Thuốc chống androgen: spironolactone giúp kiểm soát rậm lông và mụn trứng cá.
• Thuốc kích thích rụng trứng: clomiphene citrate hoặc letrozole có thể được kê đơn cho những phụ nữ muốn mang thai.
• Phẫu thuật (laparoscopic ovarian drilling – LOD): chỉ định trong trường hợp PCOS nặng hoặc khi các phương pháp khác không hiệu quả, giúp giảm nồng độ androgen và hỗ trợ rụng trứng.

Mối liên hệ giữa hội chứng buồng trứng đa nang và béo phì không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản mà còn gây ra nhiều rối loạn chuyển hóa, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh lý nghiêm trọng như đái tháo đường và tim mạch. Để kiểm soát và cải thiện tình trạng này, việc thay đổi lối sống, điều chỉnh chế độ ăn uống và luyện tập là vô cùng cần thiết.

Tại MedFit, bạn sẽ được hỗ trợ xây dựng một kế hoạch dinh dưỡng và tập luyện phù hợp, giúp kiểm soát cân nặng và giảm thiểu các triệu chứng của hội chứng buồng trứng đa nang một cách an toàn và khoa học. Hãy đến với MedFit để bắt đầu hành trình chăm sóc sức khỏe toàn diện của bạn.

Tài liệu tham khảo

1. “Polycystic ovary syndrome“. World Health Organization
2. Kiconco S, Earnest A, et al. “Normative cut-offs for polycystic ovary syndrome diagnostic features in adolescents using cluster analysis“. Eur J Endocrinol. 2023 Jun 7;188(6):494-502. doi: 10.1093/ejendo/lvad055. PMID: 37243570
3. Legro RS, Arslanian SA, et al. “Diagnosis and treatment of polycystic ovary syndrome: an Endocrine Society clinical practice guideline“. J Clin Endocrinol Metab. 2013 Dec;98(12):4565-92. doi: 10.1210/jc.2013-2350. Epub 2013 Oct 22. Erratum in: J Clin Endocrinol Metab. 2021 May 13;106(6):e2462. doi: 10.1210/clinem/dgab248. PMID: 24151290; PMCID: PMC5399492
4. Mumusoglu S, Yildiz BO (2020). “Polycystic ovary syndrome phenotypes and prevalence: differential impact of diagnostic criteria and clinical versus unselected population“. Current Opinion in Endocrine and Metabolic Research, 12, 66-71
5. Yildiz BO, Knochenhauer ES, Azziz R. “Impact of obesity on the risk for polycystic ovary syndrome“. J Clin Endocrinol Metab. 2008 Jan;93(1):162-8. doi: 10.1210/jc.2007-1834. Epub 2007 Oct 9. PMID: 17925334; PMCID: PMC2190739
6. Barber TM. “Why are women with polycystic ovary syndrome obese?“. Br Med Bull. 2022 Sep 22;143(1):4-15. doi: 10.1093/bmb/ldac007. PMID: 35284917; PMCID: PMC9494255
7. Barber TM, Hanson P, et al. “Obesity and Polycystic Ovary Syndrome: Implications for Pathogenesis and Novel Management Strategies“. Clin Med Insights Reprod Health. 2019 Sep 9;13:1179558119874042. doi: 10.1177/1179558119874042. PMID: 31523137; PMCID: PMC6734597
8. Deeks AA, Gibson-Helm ME, et al. “Is having polycystic ovary syndrome a predictor of poor psychological function including anxiety and depression?“. Hum Reprod. 2011 Jun;26(6):1399-407. doi: 10.1093/humrep/der071. Epub 2011 Mar 23. PMID: 21436137